Lekitxo´ko Histori txikia

Lekeition gizakia bizi zeneko lehen datuak Gerra Zibil aurrekoak dira, Telesforo Aranzadik eta Joxe Migel Barandiaranek Lumentza kobazuloko aztarnategia eskabatu zutenekoak.

Lumentzak Goi Paleolitikotik kultura erromatarrera arte irauten duen kultur ikuspegi zabala erakusten zuen 60. hamarkadan: Santa Katalinakoa, molusko biltzaileen ezarlekua berau. Ikerketa haien eta gaur egunean ere irauten duten harrezkeroko beste batzuen bidez badakigu orduko gizakiaren bilakaeraren berri. Baita euren bizimoduena ere, eta aldi luze batean zehar zelako ingurugiro-baldintzetan bizi ziren ere. Lumentza kobazuloko azterren batzuek susmarazten dute lurralde honetan bazela giza bizitzarik k.a.-ko 30 mila urte inguruan: Aurigñac aldiko kulturakoak, alegia.

Bestalde, herrian oraintsu egindako indusketetan erromatar garaiko arkeologi aztarnak agertzen hasi dira (K.g.-ko I. mendeko azken-alditik,K.g.-ko V. mende hasierara doazenak). Sasoi hartan gure herrian bazela giza ezarlekurik frogarazten dute aztarna hauek. Gai hau oraindik ikertzen ari dira eta geroko indusketak giza ezarleku honen gainean argi gehiago eman dezakete.

Lekeitioren historia ofiziala 1325. urtean hasten da. Urte hartan, Maria Diaz de Haro Bizkaiko Andereak fundazio karta eman zion Lekeitioko elizateari. Horrela hiribildu bihurtu zen herritxoa eta zenbait onura juridiko, merkatal, fiskal, militar, eta baita erlijioso ere eskuratu zituen. Kartak hiriko mugak ere ezarri zituen, eta eurok zirela eta burruka batean ibili ziren alboko elizate eta jauntxoen olagizonekin.

Harrezkero Alfonso XI.ak berretsi egin zuen fundaziozko karta 1334.ean. Eta beroren agintaldian eraiki ziren hiriko harresiak, nahiz eta bazen hesi bat fundaziozko karta baino lehen. Lekeitiarrei autonomia zabala ematen zien herriko administrazioaren kudeaketan euren forua edukitzeak. Baita lehen mailako epaiketetan, hiriaren bilakaeran, jarduera ekonomikoetan eta gaurko Udalbatzarren baliokideko Kontzejuko kargudunak izendatzean ere. Kontzejua alkateek eta errejidoreek osatzen zuten. Alkateek batzarburu egin, erabakitako dekretuak onartu eta euren kalitatezko botoa zela eta, errejidoreen arteko istiluak ebazten zituzten. baina epaile ziren bereziki.
Kartak Santa Maria elizaren patronatua ematen zion hiribilduari. Honetara, herria parrokiaren ondasunen jabekide bihurtu zen, parrokiaren errenten administratzaile, elizgizonen izendatzaile eta parrokia apaintzeko arduradun.

Udal ordenantzek Lekeitioko bizitza komunitarioaren atal guztiak arautzen zituzten: gizartekoak, ekonomikoak, erlijiosoak eta moralak. Ez dakigu noiz idatzi ziren udal ordenantzok, baina Bizkaiko zaharrenak direlakoan daude.

Kostaldean egoteak guztiz baldintzatu zuen Lekeitioren ekonomia, arrantza eta nabigazioei buruzko abantailen jabe baitzen. Urruneko itsas garraiorako ere bideratu zen ekonomia, arrantza baino dirubide errazagokoa; korsoen irabaziak, itsas-lapurreriak eta gerra-ekintzak ziren garraiolarien gorabehera garratzen ordainak. Edozenbat upagin, amugin, itsaszurgin, otzaragin eta abar zegoen, eta euroi esker irauten zuten arrantzak eta nabigazioak.
Santa Maria elizaren ondoan eraiki eta konpontzen ziren itsasuntziak. Kaleetan jostunek, zapatagileek, buztinlariek, eta zilargilek zituzten tailerrak. Emakumeek linogintzan ziharduten esportazio txikietarako ginoan. Etxeko ekonomia ortutxo, soro eta mahastietako ortuari eta fruituek osatzen zuten.

Arrantzan oinarritu da batez ere herriaren ekonomia antzinatik. Portuak hala ere, ez zituen izan baldintzarik egokienak. 1381etik datozkigu moilak konpontzen hasi ziren lehen berriak eta sasoi hartan itsasadarrean egiten zen portua. XV. mendean eraiki zen antzinako moila (Naza Zarra eta Naza Berria) eta gaur eguneko portu barruan kokatzen zen. Baina txikia izateaz gainera, behin eta berriro hondarrez betetzen zenez, ez zegoen behar besteko sakonerarik portuan. Hondarraren jario bidea galerazteko malekoia egin zen. Erregimen Zaharrean eta XIX. mendean kexa ugari daude portuaren kondizio txarrak zirela eta.
Lekeition gizakia bizi zeneko lehen datuak Gerra Zibil aurrekoak dira, Telesforo Aranzadik eta Joxe Migel Barandiaranek Lumentza kobazuloko aztarnategia eskabatu zutenekoak.

Erdi Aroan eta Aro Modernoan baleak izan zuen garrantzia arrantzan aipatu behar da, bere irudia Lekeitioko harmarrian agertzeraino izan ere. Tradiziozko arrantzan bisigua, legatza, atuna, sardina, antxoa, ... ere nabarmendu behar dira.

Arrantzaren ikuspegi orokorrean, gorago esaniko eragozpenak eragozpen, Lekeitiok Bizkaiko portuetan bigarren lekua zeukala goraipatu behar da Bermeoren ostean 1500 eta 1900 bitartean. Baina XX. mendean Ondarroak hartu zion aurrea